Maszyny wprowadzone do użytkowania przed rozpoczęciem obowiązywania w Polsce dyrektywy maszynowej podlegają tzw. minimalnym wymaganiom bezpieczeństwa. Z punktu widzenia elektryka kluczowe pytanie brzmi: co powinna zawierać dokumentacja elektryczna i instrukcja obsługi takich maszyn?
Co mówi rozporządzenie?
Maszyny, które znajdowały się w użyciu przed przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej (01.05.2004), podlegają ogólnej dyrektywie narzędziowej (po zmianach 2009/104/WE).
W Polsce dyrektywę tą wprowadziło do systemu prawnego Rozporządzeniu w Sprawie Minimalnych Wymagań Dotyczących Bezpieczeństwa i Higieny Pracy w Zakresie Użytkowania Maszyn Przez Pracowników Podczas Pracy (Dz. U. 2002, nr 191,poz. 1596, nowelizacja: Dz. U. 2003, nr 178, poz. 1745).
Zgodnie z § 30 tego rozporządzenia, pracodawca jest zobowiązany zapewnić pracownikom dostęp do informacji — w tym pisemnych instrukcji — dotyczących użytkowania maszyn.
Instrukcje powinny obejmować co najmniej informacje dotyczące:
Zawartość instrukcji obsługi wg rozporządzenia o minimalnych wymaganiach BHP
Wymagania zawarte w dyrektywie maszynowej 2006/42/WE oraz dyrektywie niskonapięciowej LVD 2014/35/UE i w zharmonizowanych z nimi normach dotyczą maszyn objętych wymaganiami zasadniczymi i procesu nadawania oznaczenia CE. Z definicji wymagania minimalne są niższe i nie tak ustandardyzowane jak wymagania zasadnicze. Stąd też dostosowanie do nich nie wyklucza posiłkowania się normami technicznymi, natomiast nie są one „najłatwiejszą drogą uzyskania zgodności” tak jak w przypadku wymagań zasadniczych. Podczas dostosowania maszyn do minimalnych wymaganiach BHP mogą one (dyrektywy maszynowa i niskonapięciowa oraz normy z nimi zharmonizowane) wyłącznie jako punkt odniesienia o charakterze informacyjnym.
Rozporządzenie nie wskazuje wprost żadnych wymagań dotyczących dokumentacji elektrycznej.
Pozostaje więc zdrowy rozsądek — i właśnie o nim traktuje ten wpis.
Kiedy mimo wszystko stosować normy?
Z drugiej jednak strony istnieje pewna grupa norm, która, mimo że wymagania minimalne to nie wymagania zasadnicze, powinna być zastosowana. Stanowią one zbiór wiedzy technicznej, który ma zastosowanie niezależnie od okoliczności. Nie dotyczą one stricte zagrożeń o charakterze elektrycznym, ale dla porządku podstawowy zbiór takich norm przytaczam poniżej. Nie wyczerpują one oczywiście tematu, stanowią raczej przypomnienie o pewnych dobrych, sprawdzonych praktykach, które są już opisane w normach i powinny być stosowane.
| Nr normy | Tytuł |
|---|---|
| PN-EN ISO 14120 :2016-03 (pl) | Bezpieczeństwo maszyn. Osłony. Ogólne wymagania dotyczące projektowania i budowy osłon stałych i ruchomych. |
| PN-EN ISO 13857 :2020-03 (pl) | Bezpieczeństwo maszyn. Odległości bezpieczeństwa uniemożliwiające sięganie kończynami górnymi i dolnymi do stref niebezpiecznych |
| PN-EN ISO 13854 :2020-01 (pl) | Bezpieczeństwo maszyn. Minimalne odstępy zapobiegające zgnieceniu części ciała człowieka |
| PN-EN ISO 13855 :2025-06 (en) | Bezpieczeństwo maszyn. Umiejscowienie wyposażenia ochronnego ze względu na prędkości zbliżania części ciała ludzkiego |
| PN-EN ISO 13849-1 :2023-09 (pl) | Bezpieczeństwo maszyn. Części układów sterowania związane z bezpieczeństwem. Część 1: Ogólne zasady projektowania |
| PN-EN ISO 13851 :2019-05 (pl) | Bezpieczeństwo maszyn. Urządzenia oburęcznego sterowania — Zasady projektowania i doboru |
Ale wróćmy do wymagań odnośnie dokumentacji elektrycznej.
Warunki zasilania (przyłączenia)
Pierwszą i podstawową grupą informacji, którą powinna zawierać instrukcja obsługi każdej maszyny elektrycznej, są dane dotyczące zasilania. To właśnie one definiują „warunki użytkowania” w sensie elektrycznym. Mogą być one podane w formie informacji na schemacie elektrycznym lub w formie opisowej.
Dane te pozwalają określić warunki zasilania lub ocenić czy urządzenie jest prawidłowo podłączone. Jest to minimum, bez którego wg mnie nie można mówić o właściwie opracowanej dokumentacji dla maszyny podlegającej minimalnym wymaganiom BHP.
Zabezpieczenia i ich nastawy
Nierzadko zdarza się, że maszyny objęte minimalnymi wymaganiami BHP nie mają żadnej dokumentacji — jest ona dopiero odtwarzana w procesie dostosowania. W takiej sytuacji szczególnie ważne staje się udokumentowanie zabezpieczeń.
Instrukcja obsługi powinna zawierać oznaczenia i wartości znamionowe wszystkich zabezpieczeń, a w przypadku zabezpieczeń silnikowych — ich dokładne nastawy. Cel tego zabiegu jest prosty: uniemożliwić zastąpienie komponentu częścią o gorszych parametrach podczas rutynowej eksploatacji lub awarii.
Wymiana bezpiecznika nie na taki sam, ale na taki, jaki akurat jest pod ręką to jeden z najczęstszych błędów prowadzących do poważnych awarii elektrycznych i pożarów.
Udokumentowane wartości zabezpieczeń i nastawy zabezpieczeń silnikowych to prosty sposób na zapobieganie takim sytuacjom.
Rozporządzenie ws. wymagań minimalnych BHP wprost nakazuje ochronę użytkownika przed zagrożeniami wynikającymi z bezpośredniego lub pośredniego kontaktu z energią elektryczną. Instalacje i urządzenia elektryczne powinny być tak wykonane i eksploatowane, aby nie narażały pracowników na porażenie prądem elektrycznym, przepięcia atmosferyczne oraz szkodliwe oddziaływanie pól elektromagnetycznych.
Pomocą w doborze zabezpieczeń ochrony podstawowej, przy uszkodzeniu i uzupełniającej może być norma PN-EN 60204-1:2018-12 (pl) Bezpieczeństwo maszyn. Wyposażenie elektryczne maszyn. Część 1: Wymagania ogólne.
Schemat połączeń elektrycznych
Choć rozporządzenie nie wymaga wprost żadnej formy schematu, sposób połączenia komponentów elektrycznych w oczywisty sposób wpływa na bezpieczeństwo użytkowania maszyny. Z punktu widzenia elektryka schemat jest najważniejszą częścią całej dokumentacji technicznej.
Absolutnym minimum jest jednokreskowy ideowy schemat urządzenia, na którym widoczne są:
Szczegółowy schemat elektryczny — z oznaczeniami przewodów i listą elementów — to oczywiście ideał, do którego należy dążyć, o ile jest taka realna potrzeba. Jednak nawet prosty schemat jednokreskowy to ogromna wartość w porównaniu z brakiem jakiejkolwiek dokumentacji.
Dokumentacja na potrzeby utrzymania ruchu
Jednym z warunków prawidłowego użytkowania maszyny jest jej utrzymanie — zarówno planowe przeglądy, jak i usuwanie awarii. Skuteczne utrzymanie ruchu z perspektywy bezpieczeństwa elektrycznego wymaga dostępu do informacji o zabezpieczeniach i częściach szybko zużywających się.
Dokumentacja powinna zatem wskazywać: które elementy podlegają regularnej wymianie, jakie są ich parametry znamionowe oraz jakie wymagania muszą spełniać zamienniki. Tylko w ten sposób można zagwarantować, że w trakcie eksploatacji nie dojdzie do zastosowania komponentów niespełniających założeń projektanta.
Podsumowanie — co powinna zawierać dokumentacja elektryczna maszyny
- Parametry zasilania: napięcie, częstotliwość, liczba faz, prąd znamionowy lub przekrój przewodów.
- Wykaz zabezpieczeń z oznaczeniami i wartościami; nastawy zabezpieczeń silnikowych.
- Schemat jednokreskowy z zasilaniem, zabezpieczeniami i chronionymi podzespołami
- Informacje o częściach szybko zużywających się i zabezpieczeń